|
|
|
|
|
|
 | Kłopoty z terminologią |
| Książka Anny Brożek Principia musica. Logiczna analiza terminologii muzycznej, praca doktorska przygotowana pod kierunkiem prof. Jacka Jadackiego w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, to unikatowa pozycja wśród pism teoretyczno-muzycznych, w sposób nowy i dotychczas niespotykany omawiająca podstawowe problemy języka muzykologii z punktu widzenia osiągnięć filozofii, zwłaszcza zaś logiki. Wrażenie robi młody wiek autorki (urodzonej w 1980 r.), która tak sprawnie operuje różnymi złożonymi pojęciami, jej niezwykła erudycja, a także jasność myślenia.
Zalety książki są liczne i nie sposób ich przecenić - należą do nich niezwykła wręcz przejrzystość wywodów, rozbudowany system zastosowanych kategorii filozoficznych i logicznych, które porządkują niewątpliwie niedoskonały zbiór terminologii muzycznej, i rozległość podejmowanych tematów. Wspaniała jest umiejętność autorki dotykania sedna problemu i odnajdywania prostej drogi do jego rozwiązania. Równie sprawnie rozkłada na czynniki pierwsze pojęcia i rozwikłuje splątane ze sobą zjawiska, jak grupuje terminy muzykologiczne, które rozpierzchły się po nieodpowiednich zbiorach.
Anna Brożek podzieliła swą rozprawę na pięć części: pierwsza to przygotowanie czytelnika do posługiwania się wybranymi przez nią metodami, część druga skoncentrowana jest wokół wstępnej charakterystyki metodologii muzycznej i wskazuje występujące w niej błędy, trzecia porusza zagadnienia ontologiczne, a części czwarta i piąta porządkują terminologię dotyczącą instrumentów muzycznych, utworów muzycznych oraz podstawowych pojęć muzycznych.
W rozważaniach, zakrojonych na bardzo szeroką skalę, autorka nie pomija żadnych niejasności w dotychczas używanym języku muzykologii, omawia zatem i zakres tej nauki, i centralne wszak dla niej pojęcie dźwięku - przytoczmy fragment jej rozważań na ten temat, by zobrazować sposób prowadzenia przez nią wywodu: "[...] fakt, że z terminem «dźwięk» wiązane są różne pojęcia, jest dobrym przykładem na to, iż w różnych dyscyplinach naukowych różnie kategoryzuje się ten sam fragment rzeczywistości [...], rekonstrukcja semów terminu «dźwięk» jest zagadnieniem kluczowym dla rekonstrukcji siatki pojęciowej muzykologii [...]. We wszystkich znanych mi słownikach i encyklopediach muzycznych podaje się - jeśli wolno się tak wyrazić - akustyczne lub psychologiczne definicje wyrażenia «dźwięk» [...]. Moje stanowisko w tej sprawie jest następujące. W języku potocznym występują co najmniej trzy konotacje terminu «dźwięk». Oprócz wyżej wymienionych konotacji quasi-akustycznej i quasi-psychologicznej jest jeszcze konotacja trzecia, być może «najpierwotniejsza». Zgodnie z tą ostatnią - dźwięk jest pewną własnością przedmiotu, który go wydaje" (s.145-146).
Autorka rozprawia się też z niejasnościami narosłymi wokół klasyfikacji instrumentów muzycznych i form muzycznych, mierzy się również z pytaniami, na które nie ma jednoznacznej odpowiedzi; co nie znaczy, że nie należy ich zadawać, jak choćby w przypadku pojęcia "melodii": "Niestety - stwierdza - nie potrafię wskazać zestawu własności, które pozwoliłyby odróżnić melodie od ciągów dźwięków nie będących melodiami. Własności tych nie podaje zresztą żadna znana mi definicja «melodii», a na dodatek znane mi «oficjalne» definicje tego terminu [...] zawierają zazwyczaj wykroczenia przeciwko rozmaitym postulatom poprawności [...]. Wydaje się, że postulowana korekta powinna pójść w stronę jak największej ogólności tego pojęcia [...]. Bardziej «szczegółowym» pojęciom, ograniczającym denotację odpowiadającego im terminu, nadać można byłoby wówczas nazwy o postaci złożonej z wyrażenia «melodia» i wyrażenia dookreślającego (czyli odpowiedniego kwalifikatora); por. np.: «melodia tonalna», «melodia okresowa», «melodia figuracyjna»" (s. 203).
Rozbudowany aparat metodologiczny i stanowcze osądy oraz wnioski autorki, a więc to, co stanowi o sile tej wyjątkowej książki, chwilami zamienia się w jej słabość. Można się zgodzić na uznanie takiego sposobu mówienia o muzyce za jeden z możliwych, trudno natomiast przystać na to, by dotychczasowy język muzykologii musiał zostać poddany wszelkim zaproponowanym przez Annę Brożek korektom. Przychylam się do opinii, że wywód w Principia musica jest ahistoryczny. Wyczuwam w tej książce ponadto pewien przerost metody nad jej efektami: niezwykle rozbudowany jest tu system pojęć przygotowujących właściwy system pojęć. Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że chyba nie wszystkie korekty języka muzykologii są tak konieczne, jak by to chciała widzieć autorka - jeśli czytamy teksty znakomitych teoretyków muzyki, jak Carla Dahlhausa, Karola Bergera, Michała Bristigera, wypowiedzi kompozytorów - Witolda Lutosławskiego i Zygmunta Mycielskiego (który wszak o muzyce pisał też z pozycji krytyka), poznajemy sposób pisania - o muzyce i związanej z nią teorii - językiem naturalnym, a nie pozbawionym przecież zaplecza metodologicznego, językiem świadczącym o rozległej wiedzy, celnie trafiającym w istotę rzeczy.
Zastrzeżenia te jednak nie zmieniają mego zdania, że Principia musica oraz napisany na ich podstawie podręcznik Wprowadzenie do metodologii dla studentów teorii muzyki i muzykologii powinny stać się lekturami obowiązkowymi tak dla studentów, jak dla wykładowców, z całą pewnością bowiem poszerzą znacznie horyzonty jednych i drugich, dadzą cenne wskazówki metodologiczne i będą stanowić wzór jasnej, rzetelnej i innowacyjnej zarazem pracy badawczej, zasługującej na pełne uznanie.
|
| Anna Brożek Principia musica. Logiczna analiza terminologii muzycznej, Warszawa 2006, Wydawnictwo Naukowe "Semper", ss. 330, ilustr., płyta CD, aneksy: słowniczek metodologiczny, słowniczek muzyczny, tabele, opis przykładów dźwiękowych, bibliografia, indeks nazwisk.
Anna Brożek Wprowadzenie do metodologii dla studentów teorii muzyki i muzykologii, Warszawa 2007, Wydawnictwo Naukowe "Semper", ss. 122, ilustr., indeks terminologii logicznej. | | | KAMILA STĘPIEŃ-KUTERA | |
|
|
|
