Muzyka wsp蟪czesna
Relacje
Opera
Historia
P硑ty
Archiwum Artyku硑 Ksią縦i P硑ty Autorzy Koncerty Prenumerata Reklamy i Og硂szenia Forum Kontakt
Historia  Nieznany autograf w Oddziale Rękopis贸w Konserwatorium w Petersburgu

Chopin w aranżacji Leszetyckiego

"Przer贸bka Etiudy f-moll Chopina na 2 głosy i 2 fortepiany" - taki intrygujący opis jednostki inwentarzowej widniał na karcie katalogowej opatrzonej sygnaturą 7512. Związane z tym utworem perspektywy dla wykonawc贸w i badaczy zostałyby zapewne zignorowane, gdyby nie obecność na karcie nazwiska legendarnego pianisty Teodora Leszetyckiego (1830-1915). W roku 1852 dwudziestodwuletni artysta, rodem z Polski, już po studiach u Karla Czernego w Wiedniu, przyjechał podbić stolicę imperium rosyjskiego, dostąpił zaszczytu wystąpienia przed Mikołajem I, po czym spędził w Petersburgu ponad ćwierć wieku. Jako wsp贸łpracownik Antoniego Rubinsteina został jednym z pierwszych profesor贸w pierwszego konserwatorium w Rosji i założycielem petersburskiej szkoły fortepianowej, potem zaś, po powrocie do Wiednia, wykształcił plejadę mistrz贸w światowej klasy - wystarczy wymienić takich jego uczni贸w, jak Ignacy Paderewski lub Artur Schnabel. Wszystko, co się tyczy tej wielkiej postaci, niewątpliwie budzi zainteresowanie historyka, także gdy chodzi o tak marginalną sferę działalności mistrza, jak jego tw贸rczość kompozytorska.
Ale zajmijmy się autografem. Rękopis opracowania - nie licząc karty tytułowej - składa się z sześciu kart papieru nutowego 26,5 x 35 cm; ostatnia poliniowana karta nie zawiera tekstu, pełni rolę tylnej okładki. Zresztą w oprawie zachowały się strzępy właściwej okładki o trudnym do określenia kolorze. Niezwykła jest karta tytułowa, wykorzystująca kartę tytułową z jakichś nut wydanych w oficynie Matwieja Iwanowicza Bernarda, jednego ze znaczniejszych wydawc贸w muzycznych w Rosji przed Jurgensonem. W g贸rnej części karty znajduje się napis po francusku "Compositions pour le piano", w dolnej - logo oficyny wydawniczej Bernarda, a w części centralnej, ozdobionej winietami, wklejono prostokąt białego papieru (21,5 x 16,5 cm) ze sporządzonym ręcznie napisem, r贸wnież po francusku: "par Th茅odor Leschetizky et Fr茅deric Chopin". Zestawienie tytułu z dw贸ch typ贸w tekstu (rękopiśmiennego i typograficznego) stało się jakby dewizą dla dialogu, jaki toczy się w podstawowej części dokumentu. Zasada kompilacji realizowana jest tu w inwersji. Rękopiśmienne wstawki wnoszone są nie do gotowej publikacji, lecz na odwr贸t, do zapisanego czarnym atramentem manuskryptu wmontowywane są segmenty tekstu nutowego, wydrukowane sposobem typograficznym (nie wykluczone, że u tegoż Bernarda). Spos贸b opracowania utworu wymagał od autora uprzedniego spreparowania jakiegoś wydania Chopinowskiej Etiudy: całą Etiudę trzeba było dla wygody pociąć na paski (obejmujące partie obu rąk) i wkleić. Te staranne wklejki stanowią zawartość partii nie pierwszego, lecz drugiego (!) fortepianu ("Piano Secondo").
Jaka jest ta rękopiśmienna nadbudowa nad Chopinowskim oryginałem?
Podstawową innowacją są głosy wokalne, sądząc po tessyturze typowy sopran i typowy alt. Partii pierwszego fortepianu ("Pianoforte Primo") z jej nijaką fakturą, przypominającą szkolne zadanie z harmonii, przypada nadzwyczaj ważna rola koordynatora dw贸ch warstw dźwiękowych - instrumentalnej i wokalnej. Zadaniem miarowych, p贸ł- i ćwierćnutowych akord贸w w partii pierwszego fortepianu, podkreślających Chopinowską harmonię, jest organizowanie całości - zadaniem tym bardziej odpowiedzialnym, że dopisane partie wokalne przebiegają w stałym tempie (moderato) tak, aby na każdy ich takt przypadały dwa takty Chopinowskiego presto z charakterystycznym kunsztownym połączeniem 贸semkowych triol w prawej ręce z ćwierćnutowymi triolami w lewej. W dopisanych zwykłym oł贸wkiem partiach ponumerowano takty (wypada ich 36 na 72 takty Chopinowskie), klucze i znaki przykluczowe w głosach wokalnych i w partii pierwszego fortepianu wpisano zaś tylko raz, na początku utworu.
Już na pierwszej stronicy rękopisu język francuski ustępuje miejsca niemieckiemu. Dotyczy to nie tylko oznaczenia głos贸w wokalnych ("1-te Stimme", "2-te Stimme"). W g贸rnym prawym rogu sprecyzowano w języku niemieckim dane o autorstwie: "Mel[odie] v[on] Leschetizky, Etude v[on] Chopin", między pięcioliniami dla głos贸w wokalnych wpisano poetycki tekst po niemiecku, a całą kompozycję opatrzono tytułem Sehnsucht (Tęsknota), nadającym dziełku szczeg贸lną wymowę w postromantycznym kontekście.
Zaznajomienie się z autografem zrodziło wiele pytań. Kto jest autorem tekstu poetyckiego? Kiedy i z jakiej okazji powstała ta aranżacja? - rękopis nie jest datowany. I w końcu spod czyjej ręki wyszedł rękopis? Leszetyckiego, czy może kopisty? Nie udało się na razie rozpoznać charakteru pisma ze względu na ograniczoną liczbę dostępnych autograf贸w Leszetyckiego i na zmienność duktu jego pisma w tychże autografach.
Na tle oczywistego pierwszeństwa, jakie Leszetycki-kompozytor oddawał muzyce fortepianowej, pojawienie się w jego tw贸rczości wokalnego opracowania utworu Chopina wydaje się dość nieoczekiwane2. Z pewnością można powiedzieć, że utw贸r powstał w okresie petersburskim, przed wyjazdem Leszetyckiego do Wiednia w roku 1878. Potwierdzenie tego znajduje się w lewym g贸rnym rogu karty tytułowej, gdzie czarnym atramentem napisano "Dar Talia, 1877". Przystawiona tamże, na karcie tytułowej, okrągła pieczęć sankt-petersburskiego oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego skłaniała do przewertowania rocznych sprawozdań Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego (RTM). I tak na podstawie sprawozdania za rok 1876/77 udało się ustalić, że wśr贸d ofiarowanych bibliotece książek znalazły się "od Talia - 162 egzemplarze rozmaitych utwor贸w muzycznych"3. W rejestrach członk贸w RTM w latach 1860-1870 nazwisko Tal pojawia się pięć razy z r贸żnymi inicjałami. Trzeba mieć nadzieję, że w zbiorach Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego znajdzie się coś, co rzuci światło na osobę E. Talia i jego prawdopodobne kontakty z otoczeniem Leszetyckiego.
Zauważmy, że w petersburskiej prasie muzycznej z lat 1860-1870 nie ma żadnej wzmianki o utworze Chopina-Leszetyckiego. Zapewne aranżację sporządzono nie dla publicznego koncertu, lecz kameralnego wieczoru w prywatnym salonie. Już spos贸b ułożenia partii wokalnych ujawnia charakterystyczne cechy domowego muzykowania: delikatne sploty głos贸w prowadzonych w tercjach i sekstach, brak wirtuozowskiego blasku, dogodna tessytura, daleka od skrajnych wychyleń. W istocie, miniatura Chopina-Lesztyckiego bliska jest Schumannowskim M盲dchenlieder lub Brahmsowskim Liebesliederwalzer, antycypuje ona ten typ idyllicznego wokalnego ansamblu, jaki wkr贸tce utrwali Czajkowski w znamienitych duetach Eugeniusza Oniegina i Damy pikowej.
Niewykluczone, że aranżacja mogła rozbrzmiewać w najbliższym kręgu protektorki RTM w petersburskim Konserwatorium - wielkiej księżnej Eleny Pawłowny Romanowej4. Elena Pawłowna utrzymywała ścisłe kontakty i z Antonim Rubinsteinem, i z Teodorem Leszetyckim, i z jego pierwszą żoną Anną Friedeburg (1830-1903), znaną petersburską śpiewaczką pochodzenia niemieckiego. Tym można wyjaśniać wyb贸r języka niemieckiego dla partii wokalnych Sehnsucht, zwłaszcza że i dla samego autora - ze względu na odebrane przez niego w Wiedniu wykształcenie - niemiecki był bliższy niż rosyjski.
Jeśli zbada się do końca historię powstania aranżacji, można będzie dokładniej odpowiedzieć na pytanie o autorstwo poetyckiego tekstu Sehnsucht. Być może wiersze wyszły spod pi贸ra samego Leszetyckiego, kt贸ry wystąpił tu także jako poeta-liryk. Te sympatyczne wiersze miłosne nie silą się na wieloznaczność ani na wirtuozerię wersyfikacyjną, wyrażają tylko szczere uczucia.

Der Tag wird tr眉b und tr眉ber
Und 眉bers Meer hin眉ber
Enteilt, enteilt der Schwalben Schwarm.

Euch folgt mein Aug' und weinet,
Fern in der Heimath scheinet
Die Sonne, ach, so warm, so warm!

Doch sch枚ner wie die Sonne
Wie alle Lenzes Wonne
Am hellen, hellen Maien Tag

Dort strahlt mein holdes Liebchen,
Und tret' ich in ihr St眉bchen,
Dann, dann ist mein Fr眉hling wach.

Ist bald vergl眉ht mein Sehnen
Und flie脽en keine Thr盲nen
Euch Schwalben bald mehr nach...

Der Tag wird tr眉b und tr眉ber
Und 眉bers Meer hin眉ber
Enteilt, enteilt der Schwalben Schwarm.

Euch folgt mein Aug' und weinet,
Fern in der Heimath scheinet
Die Sonne, ach, so warm, so warm!5

Autor wybiera prosty trzystopowy jamb. Charakterystyczną cechą tej kompozycji poetyckiej jest jej oparcie na tercynach (strofach tr贸jwersowych), a nie na tetrastychach (strofach czterowersowych). W każdej tercynie ostatni wers jest rozszerzony do miary czterostopowej. Jest siedem tercyn, przy czym ostatnie dwie są dokładnym powt贸rzeniem dw贸ch pierwszych. Oto swobodny przekład wiersza, starający się zachować jego prozodię:

Już dzień się w mrok spowija,
A ponad morze wzbija
hen hen, hen hen, jask贸łek r贸j.

Wskroś łzy spoglądam za nim,
Tam gdzieś Ojczyzna-Pani,
Tam słońca blask, m贸j kraj, kraj m贸j.
Lecz silniej niż żar słońca,
Niż żagwie świata końca
Rozpala myśl mą przeszły maj,

Gdy rozkwitała wiosna
I wieść jask贸łka niosła
Od ukochanej mojej wieść.

Przekwitły kwiaty lata,
Tkwi pusta miłej chata,
Już nie mam komu kwiat贸w nieść.

Już dzień się w mrok spowija,
A ponad morze wzbija
hen hen, hen hen, jask贸łek r贸j.

Wskroś łzy spoglądam za nim,
Tam gdzieś Ojczyzna-Pani,
Tam słońca blask, m贸j kraj, kraj m贸j.

(przełożył Krzysztof Bilica)

Razem z Chopinowskimi motywami (tęsknota za ojczyzną, rzewne łzy, wizje pięknej ukochanej, upiększające melancholię bohatera) w poetyckiej miniaturze przeglądają się petersburskie realia: posępny morski pejzaż, tęsknota za wiosną i ciepłem, obraz jask贸łek, ulubiony w tw贸rczości wiecznie młodej Korinny6, petersburżanki, poetki języka niemieckiego... Wydaje się, że Etiudę f-moll Chopina, kt贸rego utwory stanowiły trzon fortepianowego repertuaru Leszetyckiego, autor aranżacji wybrał jako jeden z symbol贸w dalekiej Polski. Wartka jak strumień faktura etiudy miała - wedle zamysłu Leszetyckiego - stworzyć dla całości kompozycji coś w rodzaju upiornego welonu: poetyczną mgiełkę, otaczającą przeszłość, może też wilgotne petersburskie opary lub cichy plusk bałtyckich fal? Dlatego właśnie etiuda odsunęła na drugi plan p贸łnocną barkarolę.
Miniatura Chopina-Leszetyckiego okazuje się jedyna w swoim rodzaju. Jeszcze za życia Leszetyckiego Leopold Godowski skomponował na bazie etiud Chopina cały fortepianowy cykl - 53 studies on the Chopin 茅tudes (1894-1914) - dziesiątki utwor贸w, odznaczających się pod względem technicznym niewiarygodnym skomplikowaniem. Jak widać, Leszetycki, tworząc pierwszą historycznie aranżację Chopinowskiej etiudy, nie stawiał sobie żadnych wirtuozowskich zadań, nie dążył do stworzenia jakiejś głęboko przemyślanej koncepcji, nie myślał o "udoskonalaniu" Chopina, do kt贸rego tw贸rczości podchodził z pietyzmem, odrzucając improwizacyjną swobodę wykonawczych interpretacji jego dzieł, przyjętą w praktyce koncertowej tamtego czasu. Prześliczna miniatura Sehnsucht powstaje jako sekretny dialog muzyka z kompozytorem-rodakiem, dialog nie przeznaczony dla szerokiej publiczności, tkliwością brzmienia przypominający stronice lirycznego dziennika lub domowego albumu. Aranżacja Leszetyckiego stanowi taką pr贸bę rekompozycji, w kt贸rej pierwotny model jest wnoszony ostrożnie, bez naruszania jego właściwości melodycznych i metrorytmicznych, do dźwiękowego ciała nowej całości. Sehnsucht Chopina-Leszetyckiego - i pod względem skromności skali, i og贸lnego pomysłu - najbliższa jest kompozycji Charlesa Gounoda Ave Maria - "M茅lodie religieuse adapt茅e au 1er pr茅lude de J.S. Bach" (1859) - to podobna praktyka dopisywania głos贸w z przyłączeniem tekstu literackiego.
Utw贸r Sehnsucht Chopina-Leszetyckiego, uwarunkowany przy całej swej prostocie określoną przynależnością gatunkową, jawi się jako produkt intensywnego wielokulturowego wsp贸łoddziaływania: na polsko-francuski model nakłada się polsko-niemiecki kontrapunkt, a wszystko to powstaje w rosyjsko-petersburskim zeuropeizowanym środowisku kulturowym.


1 Faksymile rękopisu w darze od władz Konserwatorium w Petersburgu otrzymał minister Tomasz Merta, obecny 15 marca na uroczystej inauguracji Festiwalu-konkursu Chopin 2010 (por. relacja Krzysztofa Bilicy w nrze 9/2010).
2 Wśr贸d jego nielicznych utwor贸w wokalnych były: wczesna opera komiczna Pierwsza zmarszczka, kilka opus贸w pieśni oraz kantata C贸rka wojewody, napisana i wykonana w Petersburgu (wyciąg fortepianowy kantaty znajduje się w Oddziale Rękopis贸w Konserwatorium pod sygnaturą 1873).
3 Sprawozdanie sankt-petersburskiego oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego i Konserwatorium za rok 1876/77, Sankt Petersburg 1878, s. IX.
4 Do czasu przejścia na prawosławie - księżniczka Fryderyka Szarlotta Maria Wirtemberska (1807-1873).
5 Dziękuję doktorowi Tilmanowi Seebassowi z uniwersytetu w Innsbrucku za pomoc w odczytaniu niemieckiego tekstu i w jego przełożeniu na rosyjski.
6 Pod takim pseudonimem pisała Elizawieta Borisowna Kulman (1808-1825).


Reprodukcje karty tytułowej i pierwszej stronnicy rękopisu w numerze.
NATALIA BRAGINSKA

ROK LIV • NR 10 • 16 MAJA 2010

Mysz w Ruchu


ROK LIV • NR 10 • 16 MAJA 2010


2013r - Terminarz nadsy砤nia materia丑w


Biblioteka narodowa
Oficjalna witryna banku PKO BP

  Wstecz  Do g髍y  Napisz do nas  DrukujSkomentuj

© 2006-2009 Biblioteka Narodowa