Muzyka wsp蟪czesna
Relacje
Opera
Historia
P硑ty
Archiwum Artyku硑 Ksią縦i P硑ty Autorzy Koncerty Prenumerata Reklamy i Og硂szenia Forum Kontakt
Muzyka wsp蟪czesna  Cierpienie i pojednanie

Hans Werner Henze (1 VII 1926-27 X 2012)

Żaden inny artysta nie ucieleśniał w tym stopniu kultury dawnej Republiki Federalnej Niemiec, co Hans Werner Henze: ani G眉nter Grass, ani Hans Magnus Enzensberger, z kt贸rym około roku 1970, w swej "kubańskiej fazie" kompozytor wsp贸łpracował nad El Cimarr贸n i nad telewizyjną operą La Cubana. Nienawidził i bał się kraju swego urodzenia, uciekł z niego, lecz z upływem czasu niemal już się pogodził z Niemcami, kt贸re tymczasem się powiększyły. Resztki sceptycyzmu jednak pozostały. Jego muzyka w wielu fragmentach była odbiciem duchowych i politycznych nastroj贸w w Niemczech.
Od problemu pod nazwą "Niemcy" nigdy się nie uwolnił - przyczyną była krwawa historia Trzeciej Rzeszy, w kt贸rej dorastał. Urodzony 1 lipca 1926 jako syn wiernego nazizmowi nauczyciela, w wieku lat osiemnastu został powołany do wojska. Czas musztry i wznoszenie okop贸w uświadomiły mu, że musi zostać artystą. Wiedział też, że jako homoseksualiście grozi mu śmierć. Przeżycia dzieciństwa i młodości stały się trwającą przez całe życie traumą i zarazem bodźcem dla tw贸rczości. Określiły jego postawę estetyczną: piękno było dla niego protestem przeciw temu, co nieludzkie, muzyka zaś czymś tajemniczym, nieposłusznym - czymś, co należało strzec przed brutalnym światem.

Ucieczka na południe
Italia, kraj tęsknot Niemc贸w, stała się dla Henzego idealnym miejscem schronienia. W roku 1953 opuścił wciąż jeszcze skażone nazizmem Niemcy Zachodnie i osiedlił się najpierw na wyspie Ischia, potem w Neapolu, następnie w Rzymie. Ucieczka na południe była dla niego prawdziwym wyzwoleniem: "Prześladowcy, podżegacze, denuncjanci już mnie nie dosięgną. Jeśli mnie zostawią w spokoju, spok贸j wr贸ci do mnie, zostanę Włochem, wrosnę w tę dawną kulturę, kt贸rą Niemcy znają jedynie z książek".
Wprawdzie kiedy mieszkał w Niemczech uchodził już za obiecującego kompozytora, lecz właściwą karierę rozpoczął dopiero, gdy zaczął się obracać w kosmopolitycznych kręgach artystycznych Neapolu i Rzymu. Na Ischii poznał Williama Waltona oraz pisarza i librecistę W. H. Audena, dzięki Nicolasowi Nabokovowi spotkał w Rzymie Strawińskiego, napisał muzykę do baletu Lucchino Viscontiego. W Neapolu prowadził wsp贸lne gospodarstwo z sąsiadką, pisarką Ingeborg Bachmann, utrzymując jednak pełen szacunku, przyjacielski dystans.
W utworach tego czasu dominuje śpiewność, liryzm i delikatne barwy; w powstałej w znacznej części na Ischii operze Kr贸l jeleń według baśni Wenecjanina Carlo Gozziego cechy te potęgują się w symfonicznej euforii. Radosny, południowy ton, z ciemną domieszką melancholii, mimo wielu stylistycznych zmian nigdy nie zniknął z muzyki Henzego. Simon Rattle trafił w sedno stwierdzając, że słychać w niej serce niemieckie, choć wszystko zanurzone jest w śr贸dziemnomorskim klimacie.
Henze jako kompozytor był w Niemczech zawsze obecny, zwłaszcza w teatrach operowych. Prawykonania na największych scenach następowały jedno za drugim. Z kompozytorami kręgu darmsztadzkiego toczył ostry sp贸r - w ich serialnych dogmatach widział odrodzenie niemieckiej obsesji porządku, instynkt stadny w najgorszym wydaniu: niemiecka awangarda była dla niego wylęgarnią ochoczo praktykowanego wyrzeczenia się wolności. Przeciwnicy nim pogardzali: podczas prawykonania Nachtst眉cke und Arien w roku 1957 w Donaueschingen wychodzili, trzaskając głośno drzwiami (Boulez twierdzi, że miało to miejsce tylko na pr贸bie generalnej). Inaczej niż dla serialist贸w, muzyka dla Henzego była zawsze czymś więcej niż brzmiącym materiałem - była mową dźwięk贸w, kt贸ra opowiada o człowieku i jego świecie, nasyconą nieczystością i sprzecznościami realnego świata "musica impura" w znaczeniu "poesia impura" u Pablo Nerudy.

Sympatyk ruchu "1968"
W latach 60., kiedy zaczęły się niepokoje polityczne w Niemczech, Henze-emigrant objawił się w nowej roli. Podobnie jak Grass i inni intelektualiści, uznany już kompozytor operowy występował jako m贸wca na zgromadzeniach politycznych w Niemczech, wstąpił też do Włoskiej Partii Komunistycznej, a w roku 1968, razem z radykalnymi studentami w Berlinie, protestował przeciw wojnie wietnamskiej i pisał utwory o rewolucyjnych treściach. W roku 1968 w Hamburgu, w czasie prawykonania poświęconego Che Guevarze oratorium Das Floss der Medusa dochodzi do skandalu, kiedy studenci z czerwonym sztandarem przypuścili szturm na estradę koncertową. Henze krytykowany był z dwu stron: z prawej - jako salonowy rewolucjonista, lewica zaś gardziła nim jako burżuazyjnym estetą.
Nieudane prawykonanie to wstęp do długiej fazy tw贸rczości politycznie zaangażowanej, zakończyła się ona około roku 1980. Nie prowadziła do powstania utwor贸w w rodzaju "agitprop", jak u Eislera, lecz do złożonych kompozycji, jak wykonana po raz pierwszy w roku 1976 w Londynie opera We Come to the River z librettem Edwarda Bonda. Polityczne impulsy dostrzec można w muzyce Henzego jeszcze po zjednoczeniu Niemiec, choć dotyczą już innych kwestii. W roku 1997, ponad p贸ł wieku po upadku nazizmu, w swej IX Symfonii z tekstami Anny Seghers po raz kolejny rzuca pełne goryczy spojrzenia na niechlubną niemiecką historię. Jako mroczny odpowiednik Dziewiątej Beethovena, utw贸r Henzego utrzymany jest w duchu osadzonych we wsp贸łczesnej historii symfonii Szostakowicza lub Hartmanna.
Polityczne doświadczenia zmieniają jego rozumienie społecznej roli muzyki. Rozpieszczony sukcesami kompozytor, fetowany w Rzymie, Salzburgu, Londynie, chciałby muzyką zmienić społeczeństwo. Nawiązuje kontakty z kolegami w NRD, zaprzyjaźnia się z wiekowym Paulem Dessauem; muzyczny język Henzego staje się prostszy. Wsp贸lnie z młodszymi kolegami tworzy kolektywną kompozycję o strajku metalowc贸w w Niemczech Zachodnich, komponuje utwory dla dzieci z założonego przez siebie w roku 1976 "Cantiere d'arte" - warsztat贸w tw贸rczych w Montepulciano. "Festiwal ten sprezentowałem sobie na 50. urodziny" - tak m贸wił o swym kulturalno-politycznym przedsięwzięciu na toskańskiej
prowincji.

Pojednanie z zastrzeżeniem
Szczytowym momentem kulturalno-politycznej działalności Henzego było stworzenie przez niego w roku 1988 Biennale w Monachium, dzięki kt贸remu przez dziesięć lat pobudzał wsp贸łczesny teatr muzyczny. Monachium stało się jego bazą po drugiej stronie Alp; powoli odszczepieniec jednał się ze znienawidzoną niegdyś ojczyzną. Ostatnie lata spędzał przeważnie w Niemczech, gdzie zyskał status niepodlegającego krytyce autorytetu, i w swej posiadłości koło Rzymu. Nakręcony w roku 2001 filmowy portret kompozytora pokazuje go w eleganckim słomkowym kapeluszu, jak spogląda na rosnące wok贸ł drzewka oliwkowe i opowiada o swym życiu.
Komponował nadal, przede wszystkim utwory dla teatru muzycznego. Dla Festiwalu w Salzburgu w roku 2003 napisał L'Upupa und der Triumph der Sohnesliebe (Upupa i triumf synowskiej miłości), parafrazę arabskiej baśni, oraz operę Phaedra dla Berliner Staatsoper. Jego ostatnie dzieło sceniczne, Gisela! oder die merk- und denkw眉rdigen Wege des Gl眉cks (Gisela! albo osobliwe i zastanawiające drogi szczęścia), jeszcze raz nawiązuje do przedsięwzięć muzyczno-pedagogicznych z lat 70. Muzyka dla lepszego życia niż to, jakie jest możliwe w zatrutej teraźniejszości - takie było motto całej tw贸rczości Henzego.
MAX NYFFELER

ROK LVI • NR 24 • 11 LISTOPADA 2012

Mysz w Ruchu


ROK LVI • NR 24 • 11 LISTOPADA 2012


2013r - Terminarz nadsy砤nia materia丑w


Biblioteka narodowa
Oficjalna witryna banku PKO BP

  Wstecz  Do g髍y  Napisz do nas  DrukujSkomentuj

© 2006-2009 Biblioteka Narodowa