Muzyka wsp蟪czesna
Relacje
Opera
Historia
P硑ty
Archiwum Artyku硑 Ksią縦i P硑ty Autorzy Koncerty Prenumerata Reklamy i Og硂szenia Forum Kontakt
Recenzje  M贸dl się za nami...

Najnowsza książka Stanisława Dąbka, teologa i muzykologa, to praca naukowa, kt贸ra od pierwszych sł贸w wstępu konsekwentnie trzyma się swego charakteru, począwszy od warsztatu metodologicznego, na języku kończąc. Jest więc skierowana raczej do muzykolog贸w i wykształconych muzyk贸w niż do zwykłych miłośnik贸w tw贸rczości Stanisława Moniuszki.
Wielką zasługą autora jest wkroczenie na omijany dotąd szerokim łukiem teren badań nad spuścizną religijną kompozytora. Na warsztat wziął on wszystkie cztery Litanie ostrobramskie, utwory o charakterze kantatowym, powstałe w Wilnie w latach 1843-1855, czyli jeszcze przed premierą Halki i owocnym dla Moniuszki okresem tw贸rczości operowej.
Ambicją Stanisława Dąbka było zanalizowanie tych utwor贸w z pomijanej dotąd perspektywy, kt贸ra łączy optykę muzykologiczną z teologią katolicką. W dziedzinie muzyki religijnej i kościelnej Stanisław Dąbek jest niewątpliwie ekspertem, dlatego z wielką ciekawością sięga się po Tw贸rczość litanijną..., kt贸rej celem jest przezwyciężenie panującej od kilku dziesięcioleci inercji w badaniach muzyki Moniuszki.
Przeczytawszy tę książkę, nie można jednak oprzeć się wrażeniu, że czegoś w niej brakuje. Z jednej strony świadomi jesteśmy doniosłości badań - nikt przed autorem nie skoncentrował się na Litaniach ostrobramskich w podobnym zakresie. Pojawiały się pobieżne opracowania muzyki religijnej Moniuszki, w kt贸rych więcej stawiano hipotez, domniemywano i formułowano og贸lnych i niewiele wnoszących do sprawy wniosk贸w o pięknie i rodzimości tej muzyki, aniżeli faktycznie zagłębiano się w warstwy muzyczną i słowną, starając się rzetelnie je zbadać. Chociaż zrobił to dopiero Stanisław Dąbek konkluzje, jakimi opatrzył swe analizy, nie zadowalają.
Nową perspektywę metodologiczną autor nazywa orientacją duchową, muzyczno-symboliczną, a polega ona na przyjęciu za punkt wyjścia liturgii katolickiej, nie zaś - jak w klasycznej muzykologii - fenomenu słowno-muzycznego, jakim jest dzieło. W tak ustalonych ramach metodologicznych autor rozważa najpierw osobowość artystyczną Moniuszki, konfrontuje ją z poglądami kompozytora na muzykę kościelną oraz zderza z duchowością doby romantyzmu (rozdział I), a następnie przedstawia gatunek litanii łacińskiej i realizację jej założeń formalnych na przykładzie Litanii ostrobramskich (rozdział II). Ostatni rozdział pracy stanowi szczeg贸łową analizę każdej kompozycji, ułożoną według teologicznej struktury tekstu litanii (autor omawia aklamacje wstępne i inwokację trynitarną we wszystkich czterech Litaniach, następnie w ten sam spos贸b opisuje wezwania maryjne, a na koniec inwokację zakończeniową).
Dwie pierwsze części publikacji bardzo obiecująco szkicują tło do p贸źniejszych szczeg贸łowych rozważań. Czytelnik może poznać stanowisko Moniuszki w kwestiach muzyki kościelnej, na bazie zebranych i często cytowanych źr贸deł dostaje bogaty obraz przekonań kompozytora hołdującego prostocie, nawet surowości brzmienia na rzecz wyeksponowania treści religijnych. Autor zbiera rozproszone wypowiedzi kompozytora, przywołuje wyjątki z list贸w oraz adnotacje w dzienniczku, pilnie śledzi uwagi na marginesach partytur świadczące o postawie kompozytora-chrześcijanina.
Trzecia i, wydawałoby się, najważniejsza część, skoncentrowana już wyłącznie na utworach Moniuszki, pozostawia czytelnika nieprzekonanym. Z jednej strony "bawi i przestrasza" skrupulatnością opisu. Autor rozbiera każdą kompozycję na najmniejsze cząstki znaczeniowe, przygląda się każdej nucie z kilku r贸żnych stron. W efekcie analiza staje się zegarmistrzowskim opisem partytury - czasem odnieść można wrażenie, że na bazie wskaz贸wek Autora czytelnik, nie znając ich, sam m贸głby napisać Moniuszkowskie Litanie. Opis taki na pewno czyni wyciągane wnioski jeszcze bardziej wiarygodnymi - nie pozostaje nic, co uszłoby uwagi Autora książki, zatem bez wątpienia możemy mu zaufać. Nie spotka nas nic, co moglibyśmy uznać za przeoczenie lub niefrasobliwe uog贸lnienie. Z drugiej strony jednak gubią się gdzieś anonsowane na wstępie konteksty, podążamy nuta za nutą przez ciągi analiz utrzymanych w stylu "starej, dobrej muzykologii". Dogłębność analizy i jej wewnętrzne skomplikowanie prowadzi niekiedy do wniosk贸w, kt贸re w por贸wnaniu do całego wywodu rażą swoją oczywistością, jak chociażby ten, że kompozycje odznaczają się charakterem kantatowym. Oczywiście, przebrnąwszy przez cały ciąg argumentacji, nie przyjdzie nam już nigdy do głowy, by tezę tę podważać, ale sporo konkluzji, jakie przedstawia nam Autor, na dobrą sprawę można by wykoncypować samemu już przy pierwszym kontakcie z utworem. Do podobnych obserwacji można dojść i bez muzykologicznego "szkiełka i oka". W przypadku tw贸rczości Moniuszki, kt贸ra pod względem harmoniki nie jest zbyt skomplikowana, piramidalnych rozmiar贸w analizy kadencji wielkiej doskonałej mogą zostać odczytane jako przejaw dominacji formy nad treścią.
W kwestiach wspominanych kontekst贸w wyczuwalna jest doskonała znajomość zagadnień teologicznych oraz sposob贸w przenikania katolicyzmu do języka artystycznej muzyki europejskiej. Autor uwzględnia zar贸wno szerokie konteksty, jak punkty odniesienia o charakterze lokalnym. To ważne i potrzebne - obszar muzycznej tw贸rczości konfesyjnej kształtuje Autor zar贸wno w odniesieniu do znanych nazwisk kompozytor贸w europejskich (Haydn, Hummel, Weber, Berlioz, Mendelssohn), jak tw贸rc贸w polskich (Sowiński, Brzowski, Dobrzyński, Miładowski, Jarecki, Grimm). Interesująco pisze o Moniuszkowskich fascynacjach tym gatunkiem muzyki, o tw贸rcach, kt贸rzy mieli wpływ na powstawanie jego utwor贸w religijnych. Wkład teologiczny stanowi z kolei przybliżenie odbiorcom rozwoju kultu maryjnego w Europie wraz z analizą przypadku wileńskiego (Matka Boska Ostrobramska), obecnego w XIX-wiecznym polskim repertuarze muzyki religijnej. Sygnalizuje też socjologiczny aspekt kultu Marii Panny, rekonstruując typ romantycznego homo religiosus i wyjaśniając r贸żnice między ośrodkami kultu (Lourdes, Częstochowa, Wilno). Przez to autor wskazuje na tw贸rczość konfesyjną jako na jeden ze sposob贸w społecznego konstruowania rzeczywistości - także religijnej.
W szczeg贸łowym om贸wieniu Litanii powyższe konteksty schodzą na plan dalszy, analiz nie kończy odwołanie do naszkicowanego poprzednio tła, nie ma mowy o specyfice kultu wileńskiego manifestującego się w muzyce Moniuszki.
Autor powołuje się w analizie nie tylko na kategorie typowe dla muzyki klasycznej. Przywołuje barokową teorię afekt贸w, symbolikę skal i tonacji, a także znajduje w dziele Moniuszki reminiscencje weneckich technik polich贸ralnych. Trudno powiedzieć, czy te wnioski i uwagi na temat symboliki liczb przystają do omawianego dzieła. Jak zauważa na wstępie Autor, świadectwa refleksji kompozytora są nader fragmentaryczne i nie przynoszą wystarczających informacji (z wyjątkiem może Pamiętnika do nauki harmonii) o fascynacjach Moniuszki - zwłaszcza dawnymi technikami kompozytorskimi. Trudno szukać reminiscencji techniki cori spezzati, jeśli por贸wnuje się już na wstępie koncepcję muzyki religijnej Moniuszki do Palestrinowskiej surowości. Co zaś tyczy się symboliki tr贸jki, podziały występujące w Litaniach mogą wynikać zwyczajnie z tr贸jdzielności formuł religijnych, kt贸re w opracowaniu muzycznym zachowują trzyczęściowość. To po prostu muzyczne odbicie segmentacji tekstu, nie zaś wynik szczeg贸lnego zainteresowania Moniuszki symboliką.
Na koniec jeszcze drobny zarzut pod adresem wydawnictwa. Choć skład jest porządny, drażnią częste liter贸wki tudzież oznaczenia metrum, stopni skali i schematu następstw op贸źnień wyrażone za pomocą ułamk贸w. Zagadką jest też pisownia nazwiska Muenhaimer. Czy to świadomy wyb贸r? Jeśli chodzi o kompozytora polskiego Adama M眉nchheimera, znana jest oryginalna pisownia jego nazwiska. Dlaczego stał się Muenheimerem? Odkrycie li to, czy niedor贸bka?
Książka Stanisława Dąbka balansuje między skrajnościami. Pewnie jej partie zasługują na wielkie uznanie, nad innymi czytelnik kręci głową nie całkiem przekonany. Książka podejmuje dyskusję ze znanymi opiniami na temat religijnej tw贸rczości Stanisława Moniuszki i - pierwsza - wyczerpująco omawia Litanie ostrobramskie. Wprawdzie słabo naświetla ich związki z sygnalizowanymi kontekstami, lecz stanowi ważny wkład do tego, co wiemy o Moniuszce, w czym do dziś mn贸stwo jeszcze białych plam.

Stanisław Dąbek, Tw贸rczość litanijna Stanisława Moniuszki i jej konteksty, Warszawa 2011, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, s. 237, przykłady nutowe, indeks nazwisk.

AGNIESZKA TOPOLSKA

ROK LVII • NR 1 • 6 STYCZNIA 2013

Mysz w Ruchu


ROK LVII • NR 1 • 6 STYCZNIA 2013


2013r - Terminarz nadsy砤nia materia丑w


Biblioteka narodowa
Oficjalna witryna banku PKO BP

  Wstecz  Do g髍y  Napisz do nas  DrukujSkomentuj

© 2006-2009 Biblioteka Narodowa